درصد حروف در نوشته های کرمانجی Rêjeya herfan di nivîsên kurmanc

Rêjeya herfan di nivîsên kurmancî deRêjeya herfan di nivîsên kurmancî de

Ev kurtevekolîna li jêr bi berhevkirina çend nivîsên kurmancî û hejmartina herfên di wan de hatiye kirin. Hemû nivîs li gel hev ji 52 705 herfan pêk hatibûn. Hemû nîşanên xalbendiyê (nuqte, bêhnok, nîşana pirsê yan gazîkirinê…) jê hatin avêtin berî ko hejmara herfan bê hejmartin.

Bo diyarkirina rêjeya deqîq û bêkêmasî ya her herfê pêdivî bi materyaleke ji bi milyonan herfan pêkhatî hebû. Lê bi texmîna min ev materyalê ji zêdeyî ۵۲ ۰۰۰ herfan jî dikare wêneyekî nêzîkî rastiyê bide daku em bizanin ka çi herf di kurmancî de gelek û çi jî kêm tên bikaranîn.

Li pey her herfê pêşî rêjeya herfê hatiye diyarkirin. Piştî wê hejmara herfan di materyala bikarînayî de hatiye dan. Di kevanokan de jî yek yan çend sebebên ko rêjeya vê herfê zêde dikin hatine diyarkirin. Eger li ber herfê nîşana pirsînê (?) hatibe danîn, ew diyar dike ko yan ti sebebekî taybet nîne yan jî nayê zanîn.

Hin encam û hişyarkirinên serekî:

۱) Li gor vê vekolînê herfa herî zêde di kurmancî de ”e” ye. Lê li gor materyalên cuda û devokên cuda, ”i” belkî bikare ji wê zêdetir jî be.

2) Ne ecêb e ko herfên herî mişe (yên ko zêde peyda dibin) herfên bideng (vokal) in: ”e, i, a, ê, î, û”. Lê rêjeya ”u” û ”o” di kurmancî de kêm e. Di materyala vekolînê de girêdeka ”ku” (wek di hevoka ”ez nizanim ku…”) wek ”ku” hatiye nivîsîn. Eger ew wek ”ko” hatibûya nivîsîn, ihtimalen ”u” dê ji ”o” kêmtir bûya.

3) Di materyala vekolînê de herfa ”r” ya şidandî eger di nava yan li dawiya peyvê be, bi du ”rr” hatiye nivîsîn, wek ”pirr, şerr”. Eger bi r-yekê hatibûya nivîsîn, rêjeya r-yê dê kêmtir bûya. Herwiha navê kesekî û peyveke zêde dubarekirî di materyalê de bi ”r” bûn. Loma belkî ”r” (di vê materyalê de 5,2 %) bikeve jêr rêjeya ”d” (۴,۶ %) û ”b” (۴,۵ %) lê ne jêrtir.

4) Di vekolînê de ”n” bi rêjeya 9,4 % mişetirîn herfa bêdeng (konsonant) e. Ihtimalen di zimanê nivîskî de ev pirr nêzîkî rastiyê ye. Lê di zimanê devkî de rêje bi awayekî berçav ji vê kêmtir e ji ber ko N li dawiya peyvê bi pirranî nayê gotin: bi nivîskî ”waN kesaN” lê bi gotinê ”wa kesa”. Dîsa di hin devokan de li cihê ”kitêbêN miN” awayê ”kitêbê mi” tê gotin. Di hin devokan de jî forma îzafeyî ya pirrjimar ne bi paşgira ”-êN” lê bi ”-êT” yan ”-êD” e: nivîskî ”kitêbêN miN” lê bi devokî ”kitêbêT mi[N]” yan ”kitêbêD mi[N]”.

HEMÛ: rêje 100 % – hejmara herfan 52 705 – (sebebên ko rêjeya vê herfê zêde dikin)

e: 11,6 % – 6 121- (paşgira lêkeran li gel kesê sêyem yê yekjimar ”ew dikE / dibêjE, diçE”… Devokên ko paşgireke din li gel kesê sêyem yê yekjimar bi kar tînin – ew dibêjÊ, ew dibêjIT, ew dibêjÎT… di wan de rêjeya ”e” ji kurmanciya nivîskî ya standard hinekî kêmtir e û belkî rêjeya ”e” di wan devokan de ji ya ”i” kêmtir be.)

i: 11,2 % – 5 916 (Daçekên ”bi, di, ji, li”, herwiha ”bi” ya bi maneya ”heye”: ”bideng”)

n: 9,4 % – 4 971 (paşgira lêkeran li gel kesên pirrjimar: em dikiN, hûn dikiN, ew dikiN; nîşana neyîniyê ”Nakim, Neke”; formên pirrjimar tên yên navdêran: ”kitêbaN, kitêbêN nû”)

a: 8,0 % – 4 207 (îzafeya navdêrên mê: ”kitêbA min, kitêbA min [y]A sor”, paşgira navdêrên pirrjimar ”kitêbAn”)

ê: ۵,۲ % – ۲ ۷۴۴: (paşgira navdêrên mê yên tewandî: ”wÊ kitêbÊ”, îzafeya navdêrên nêr: ”hevalÊ min”, îzafeya navdêrên pirrjimar: ”kitêbÊn min”, daçekên serbixwe ”jê, pê, tê”, nîşana dema bê: ”tu Ê bikî” – yan ”tu dÊ/wÊ/yÊ bikî)

r: 5,2 % – 2 740 (sebebekî diyar nîne, pêşgira lêkera ”ra-”, wek ”rabûn, rakirin” û paşdaçeka ”re” – ”bi … re”, ”ji … re”, ”di … re” dikarin her yekê ji wan rol û dewrek tê de hebe.)

d: 4,6 % – 2 407 (nîşana demên berdewam ”D-ikim / ne-D-ikir”, daçeka ”di”)

b: 4,5 % – 2 395 (pêşgira lêkeran ”Bi-kim, Bi-ke, ”, daçek û hokera ”bi”)

î: ۴,۲ % – ۲ ۲۲۴ (paşgira navdêrên nêr ”wÎ kesΔ, paşgira lêkeran li gel kesê duyem yê yekjimar ”tu dibêjΔ)

k: 3,8 % – 1 998 (peyvika girêder ”ku”, peyvikên pirsînê ”kî, kê, kû, kengî”)

w: 3,3 % – 1 753 (cînavên sêyem ”ew, wê, wî, wan”)

û: ۲,۸ % – ۱ ۴۶۴ (peyvika serbixwe ”û”, lêkera ”bÛn” û formên wê yên cuda yên serbixwe, wek ”bÛm, nebÛ”, û yên pêvekirî, wek ”kiribÛ, nedabÛn”)

y: 2,6 % – 1 381 (herfa kelijandinê wek ”rojname-Y-ê, rojname-Y-a me, rojname-Y-ên kurdî”, herwiha peyvikên girêder ”ya, yê, yên” û peyva ”yan”)

t: 2,6 % – 1 373 (?)

m: 2,3 % – 1 238 (paşgira lêkeran li gel kesê yekem yê yekjimar ”dikiM, nabêjiM, neçûMe”)

h: 2,3 % – 1 207 (peyvên bersivdanê ”Hingê, wiHa”, peyvika hoker ”Hê, Hêj, Hîna”)

l: 2,1 % – 1 084 (daçeka ”li, lê”, girêdera ”lê”)

j: 2,0 % – 1 079 (daçeka ”ji, jê”)

v: 1,7 % – 893 (navdêrên nîşander yên nêzîk ”ev, vê, vî, van”)

s: 1,6 % – 846 (?)

x: 1,5 % – 787 (cînavê ”xwe”)

g: 1,3 % – 693 (”gelek, germ, -geh”)

u: 1,3 % – 692 (?)

z: 1,2 % – 612 (”zanîn” û formên wê yên cuda-cuda)

ş: ۱,۰ % – ۵۲۲ (?)

o: 0,95 % – 503 (belkî forma vokatîv ”gelO, hevalO, hevalinO”)

p: 0,73 % – 386 (”pirr”)

ç: ۰,۵۹ % – ۳۰۸ (peyvikên pirsînê ”çi, çend, çima, çawa”)

c: 0,33 % – 176 (”car” û formên wê yên cuda-cuda: ”îcar, vêca…”)

q: 0,27 % – 143 (?)

f: 0,26 % – 138 (?)

———————————–
Nivîskar: HUSEIN MUHAMMED

HELSÎNKÎ, ۲۹/۶ ۲۰۱۳

husein.muhammed@gmail.com

çavkanî : http://www.nefel.com/

متن بالا با رسم الخط سورانی

این متن فقط جهت آشنایی خوانندگان محترم با حروف مشابه در دو رسم الخط کردی لاتین (کرمانجی) و سورانی است تا متوجه شویم که معادل حروف لاتین در سورانی چگونه است. مثلا O , Û , X , U , Î , Ê , ç , ş , Q , E , G دارای چه معادلی در رسم الخط سورانی هستند.

در واقع متن کرمانجی بالا با رسم الخط کردی سورانی نوشته شده است نه با لهجه ی سورانی

با مقایسه ی این دو رسم الخط متوجه دشواری و انفصال زیاد کلمات و عبارات در رسم الخط سورانی می شویم در حالی که رسم الخط لاتین به خوبی جوابگو است.

***

ڕێژه‌یا هه‌رفان د نڤیسێن کورمانجی ده‌

ئه‌ڤ کورته‌ڤه‌کۆلینا ل ژێر ب به‌رهه‌ڤکرنا چه‌ند نڤیسێن کورمانجی و هه‌ژمارتنا هه‌رفێن د وان ده‌ هاتیه‌ کرن. هه‌موو نڤیس ل گه‌ل هه‌ڤ ژ ۵۲۷۰۵ هه‌رفان پێک هاتبوون. هه‌موو نیشانێن خالبه‌ندیێ (نوقته‌، بێهنۆک، نیشانا پرسێ یان گازیکرنێ…) ژێ هاتن ئاڤێتن به‌ری کۆ هه‌ژمارا هه‌رفان بێ هه‌ژمارتن.

بۆ دیارکرنا ڕێژه‌یا ده‌قیق و بێکێماسی یا هه‌ر هه‌رفێ پێدڤی ب ماته‌ریاله‌که‌ ژ ب ملیۆنان هه‌رفان پێکهاتی هه‌بوو. لێ ب ته‌خمینا من ئه‌ڤ ماته‌ریالێ ژ زێده‌یی ۵۲۰۰۰ هه‌رفان ژی دکاره‌ وێنه‌یه‌کی نێزیکی ڕاستیێ بده‌ داکو ئه‌م بزانن کا چ هه‌رف د کورمانجی ده‌ گه‌له‌ک و چ ژی کێم تێن بکارانین.

ل په‌ی هه‌ر هه‌رفێ پێشی ڕێژه‌یا هه‌رفێ هاتیه‌ دیارکرن. پشتی وێ هه‌ژمارا هه‌رفان د ماته‌ریالا بکارینایی ده‌ هاتیه‌ دان. د که‌ڤانۆکان ده‌ ژی یه‌ک یان چه‌ند سه‌به‌بێن کۆ ڕێژه‌یا ڤێ هه‌رفێ زێده‌ دکن هاتنه‌ دیارکرن. ئه‌گه‌ر ل به‌ر هه‌رفێ نیشانا پرسینێ (؟) هاتبه‌ دانین، ئه‌و دیار دکه‌ کۆ یان ت سه‌به‌به‌کی تایبه‌ت نینه‌ یان ژی نایێ زانین.

هن ئه‌نجام و هشیارکرنێن سه‌ره‌کی:

۱) ل گۆر ڤێ ڤه‌کۆلینێ هه‌رفا هه‌ری زێده‌ د کورمانجی ده‌ ”ئه‌” یه‌. لێ ل گۆر ماته‌ریالێن جودا و ده‌ڤۆکێن جودا، ”” به‌لکی بکاره‌ ژ وێ زێده‌تر ژی به‌.

۲) نه‌ ئه‌جێبه‌ کۆ هه‌رفێن هه‌ری مشه‌ (یێن کۆ زێده‌ په‌یدا دبن) هه‌رفێن بده‌نگ (ڤۆکال)ن: ”ئه‌، ئ، ئا، ێ، ئی، وو”. لێ ڕێژه‌یا ”و” و ”ۆ” د کورمانجی ده‌ کێمه‌. د ماته‌ریالا ڤه‌کۆلینێ ده‌ گرێده‌کا ”کو” (وه‌ک د هه‌ڤۆکا ”ئه‌ز نزانم کو…”) وه‌ک ”کو” هاتیه‌ نڤیسین. ئه‌گه‌ر ئه‌و وه‌ک ”کۆ” هاتبوویا نڤیسین، ئهتماله‌ن ”و” دێ ژ ”ۆ” کێمتر بوویا.

۳) د ماته‌ریالا ڤه‌کۆلینێ ده‌ هه‌رفا ”ر” یا شداندی ئه‌گه‌ر د ناڤا یان ل داویا په‌یڤێ به‌، ب دو ”ڕ” هاتیه‌ نڤیسین، وه‌ک ”پڕ، شه‌ڕ”. ئه‌گه‌ر ب ڕ-یه‌کێ هاتبوویا نڤیسین، ڕێژه‌یا ڕ-یێ دێ کێمتر بوویا. هه‌روها ناڤێ که‌سه‌کی و په‌یڤه‌که‌ زێده‌ دوباره‌کری د ماته‌ریالێ ده‌ ب ”ر” بوون. لۆما به‌لکی ”ر” (د ڤێ ماته‌ریالێ ده‌ ۵،۲ %) بکه‌ڤه‌ ژێر ڕێژه‌یا ”د” (۴،۶ %) و ”ب” (۴،۵ %) لێ نه‌ ژێرتر.

۴) د ڤه‌کۆلینێ ده‌ ”ن” ب ڕێژه‌یا ۹،۴ % مشه‌ترین هه‌رفا بێده‌نگ (کۆنسۆنانت)ه‌. ئهتماله‌ن د زمانێ نڤیسکی ده‌ ئه‌ڤ پڕ نێزیکی ڕاستیێ یه‌. لێ د زمانێ ده‌ڤکی ده‌ ڕێژه‌ ب ئاوایه‌کی به‌رچاڤ ژ ڤێ کێمتره‌ ژ به‌ر کۆ ن ل داویا په‌یڤێ ب پڕانی نایێ گۆتن: ب نڤیسکی ”وان که‌سان” لێ ب گۆتنێ ”وا که‌سا”. دیسا د هن ده‌ڤۆکان ده‌ ل جهێ ”کتێبێن من” ئاوایێ ”کتێبێ م” تێ گۆتن. د هن ده‌ڤۆکان ده‌ ژی فۆرما ئیزافه‌یی یا پڕژمار نه‌ ب پاشگرا ”-ئێن” لێ ب ”-ئێت” یان ”-ئێد”ه‌: نڤیسکی ”کتێبێن من” لێ ب ده‌ڤۆکی ”کتێبێت م[ن]” یان ”کتێبێد م[ن]”.

هه‌موو: ڕێژه‌ ۱۰۰ % – هه‌ژمارا هه‌رفان ۵۲ ۷۰۵ – (سه‌به‌بێن کۆ ڕێژه‌یا ڤێ هه‌رفێ زێده‌ دکن)

ئه‌: ۱۱،۶ % – ۶۱۲۱- (پاشگرا لێکه‌ران ل گه‌ل که‌سێ سێیه‌م یێ یه‌کژمار ”ئه‌و دکه‌ / دبێژه‌، دچه‌”… ده‌ڤۆکێن کۆ پاشگره‌که‌ دن ل گه‌ل که‌سێ سێیه‌م یێ یه‌کژمار ب کار تینن – ئه‌و دبێژێ، ئه‌و دبێژت، ئه‌و دبێژیت… د وان ده‌ ڕێژه‌یا ”ئه‌” ژ کورمانجیا نڤیسکی یا ستاندارد هنه‌کی کێمتر ئه‌ و به‌لکی ڕێژه‌یا ”ئه‌” د وان ده‌ڤۆکان ده‌ ژ یا ”” کێمتر به‌.)

ئ: ۱۱،۲ % – ۵۹۱۶ (داچه‌کێن ”ب، د، ژ، ل”، هه‌روها ”ب” یا ب مانه‌یا ”هه‌یه‌”: ”بده‌نگ”)

ن: ۹،۴ % – ۴۹۷۱ (پاشگرا لێکه‌ران ل گه‌ل که‌سێن پڕژمار: ئه‌م دکن، هوون دکن، ئه‌و دکن؛ نیشانا نه‌یینیێ ”ناکم، نه‌که‌”؛ فۆرمێن پڕژمار تێن یێن ناڤدێران: ”کتێبان، کتێبێن نوو”)

ئا: ۸،۰ % – ۴۲۰۷ (ئیزافه‌یا ناڤدێرێن مێ: ”کتێبا من، کتێبا من [ی]ئا سۆر”، پاشگرا ناڤدێرێن پڕژمار ”کتێبان”)

ێ: ۵،۲ % – ۲۷۴۴: (پاشگرا ناڤدێرێن مێ یێن ته‌واندی: ”وێ کتێبێ”، ئیزافه‌یا ناڤدێرێن نێر: ”هه‌ڤالێ من”، ئیزافه‌یا ناڤدێرێن پڕژمار: ”کتێبێن من”، داچه‌کێن سه‌ربخوه‌ ”ژێ، پێ، تێ”، نیشانا ده‌ما بێ: ”تو ئێ بکی” – یان ”تو دێ/وێ/یێ بکی)

ڕ: ۵،۲ % – ۲۷۴۰ (سه‌به‌به‌کی دیار نینه‌، پێشگرا لێکه‌را ”را-”، وه‌ک ”رابوون، ڕاکرن” و پاشداچه‌کا ”ره‌” – ”ب … ڕه‌”، ”ژ … ڕه‌”، ”د … ڕه‌” دکارن هه‌ر یه‌کێ ژ وان ڕۆل و ده‌وره‌ک تێ ده‌ هه‌به‌.)

د: ۴،۶ % – ۲۴۰۷ (نیشانا ده‌مێن به‌رده‌وام ”د-کم / نه‌-د-کر”، داچه‌کا ”د”)

ب: ۴،۵ % – ۲۳۹۵ (پێشگرا لێکه‌ران ”ب-کم، ب-که‌، ”، داچه‌ک و هۆکه‌را ”ب”)

ئی: ۴،۲ % – ۲۲۲۴ (پاشگرا ناڤدێرێن نێر ”وی که‌سی”، پاشگرا لێکه‌ران ل گه‌ل که‌سێ دویه‌م یێ یه‌کژمار ”تو دبێژی”)

ک: ۳،۸ % – ۱۹۹۸ (په‌یڤکا گرێده‌ر ”کو”، په‌یڤکێن پرسینێ ”کی، کێ، کوو، که‌نگی”)

و: ۳،۳ % – ۱۷۵۳ (جیناڤێن سێیه‌م ”ئه‌و، وێ، وی، وان”)

وو: ۲،۸ % – ۱۴۶۴ (په‌یڤکا سه‌ربخوه‌ ”ئوو”، لێکه‌را ”بوون” و فۆرمێن وێ یێن جودا یێن سه‌ربخوه‌، وه‌ک ”بووم، نه‌بوو”، و یێن پێڤه‌کری، وه‌ک ”کربوو، نه‌دابوون”)

ی: ۲،۶ % – ۱۳۸۱ (هه‌رفا که‌لژاندنێ وه‌ک ”رۆژنامه‌-ی-ئێ، ڕۆژنامه‌-ی-ئا مه‌، ڕۆژنامه‌-ی-ئێن کوردی”، هه‌روها په‌یڤکێن گرێده‌ر ”یا، یێ، یێن” و په‌یڤا ”یان”)

ت: ۲،۶ % – ۱۳۷۳ (؟)

م: ۲،۳ % – ۱۲۳۸ (پاشگرا لێکه‌ران ل گه‌ل که‌سێ یه‌که‌م یێ یه‌کژمار ”دکم، نابێژم، نه‌چوومه‌”)

ه: ۲،۳ % – ۱۲۰۷ (په‌یڤێن به‌رسڤدانێ ”هنگێ، وها”، په‌یڤکا هۆکه‌ر ”هێ، هێژ، هینا”)

ل: ۲،۱ % – ۱۰۸۴ (داچه‌کا ”ل، لێ”، گرێده‌را ”لێ”)

ژ: ۲،۰ % – ۱۰۷۹ (داچه‌کا ”ژ، ژێ”)

ڤ: ۱،۷ % – ۸۹۳ (ناڤدێرێن نیشانده‌ر یێن نێزیک ”ئه‌ڤ، ڤێ، ڤی، ڤان”)

س: ۱،۶ % – ۸۴۶ (؟)

خ: ۱،۵ % – ۷۸۷ (جیناڤێ ”خوه‌”)

گ: ۱،۳ % – ۶۹۳ (”گه‌له‌ک، گه‌رم، -گه‌ه”)

و: ۱،۳ % – ۶۹۲ (؟)

ز: ۱،۲ % – ۶۱۲ (”زانین” و فۆرمێن وێ یێن جودا-جودا)

ش: ۱،۰ % – ۵۲۲ (؟)

ۆ: ۰،۹۵ % – ۵۰۳ (به‌لکی فۆرما ڤۆکاتیڤ ”گه‌لۆ، هه‌ڤالۆ، هه‌ڤالنۆ”)

پ: ۰،۷۳ % – ۳۸۶ (”پڕ”)

چ: ۰،۵۹ % – ۳۰۸ (په‌یڤکێن پرسینێ ”چ، چه‌ند، چما، چاوا”)

ج: ۰،۳۳ % – ۱۷۶ (”جار” و فۆرمێن وێ یێن جودا-جودا: ”ئیجار، ڤێجا…”)

ق: ۰،۲۷ % – ۱۴۳ (؟)

ف: ۰،۲۶ % – ۱۳۸ (؟)

———————————–
نڤیسکار: حوسین موهه ممه‌د

هه‌لسینکی، ۲۹/۶/۲۰۱۳

husein.muhammed@gmail.com

چاڤکانی :

 http://www.nefel.com/

/ 0 نظر / 42 بازدید