لهجه های زبان کُردی کُرمانجی و جایگاه لهجه کُرمانجی خراسانی در آن

لهجه های زبان  کُردی کُرمانجی  و جایگاه لهجه کُرمانجی خراسانی در آنلهجه های زبان  کُردی کُرمانجی  و جایگاه لهجه کُرمانجی خراسانی در آن

یوسف شریفی نژاد – بجنورد

yûsif  şerîfînijad – Bijnûrt

هر زبانی دارای گویشها و لهجه های گوناگونی می باشد. لهجه می تواند نشان دهنده این باشد که هر گویشور اهل کدام منطقه است.  لهجه ها نقش بسزایی در ارتقا زبان وافزایش دامنه لغات آن دارد. به باور بیشتر کُردشناسان زبان کُردی دارای چهار گویش اصلی است:

۱-کوردی شمال: کورمانجی

۲-کوردی میانی: با نام نه چندان صحیح ولی مصطلح سورانی   

۳-کوردی جنوبی: با نام های مختلف :فیلی ,کلهوری, لکی و

۴-زازا- هورامی

آنچه در این گفتار مورد بررسی قرار می گیرد کوردی کورمانجی و لهجه های آن است.

کورمانجی دارای زیر شاخه های می باشد:

۱-لهجه سرحدی: مناطق سرحد سرزمین کردستان” ارزروم .قارص، بایزید و…

۲-بوتانی: به عنوان پایه برای زبان معیار کورمانجی استفاده شده است” جزیره .آمد (دیاربکر)

۳-بادینی: منطقه بادینان کردستان عراق شامل دهوک .زاخو و اطراف ان.منطقه حکاری در شمال کردستان(ترکیه)و نیز کورمانج های اورمیه: شکاک ها و هرکی ها

۴- لهجه مناطق غربی و شمال غربی سرزمین کردستان : از عفرین در غربی ترین مکان در کوردستان سوریه گرفته تا غازی عنتاب, مرعش, سمسور یا ادیامان. کورمانج های درسیم, ارزنجان, کردهای اناتولی مرکزی در ترکیه,و کردهای جمهوری اذربایجان در قفقاز و نیز کوردهای خراسان

البته این تقسیم بندی مطلق نیست. دگرگونی لهجه از یک منطقه به منطقه دیگر تدریجی است. بطوریکه بسیاری از لهجه ها درحد میانی دو گروه قرار می گیرند. مثلا لهجه کرمانجی روها یا اورفا (شانلی اورفا) ما بین لهجه غربی و بوتانی است.

برخی ار ویژگیهای این لهجه ها

۱- لهجه سرحدی: از بوتانی و کورمانجی غربی تاثیر گرفته است. کلمات دخیل ترکی در آن بسیار دیده می شود. نکته بارز این لهجه تبدیل شدن (b) به (v) در میان واژه ها ,افعال و مصدر هاست.

dibêjimلهجه کردی معیار(م) ——-  divêjim(کورمانجی سرحدی)

dibînim(م)——-divînim

برخی از واژه های این لهجه با لهجه معیار تفاوت دارند. مانند:

baş(م) ———rind

xwe(م) ——-xa

axiftin(م) ——-xeverdan.qise kirin به معنی: حرف زدن.سخن گفتن

۲-لهجه بوتانی: بسیاری از آثار کلاسیک زبان کورمانجی به این لهجه سروده شده است, مانند دیوان ملای جزیری.این لهجه غنی می باشد و کمتر تحت تاثیر زبان ترکی قرار گرفته است. زبان معیار در مطبوعات و رسانه ها این لهجه است.

۳-لهجه بادینی :از ویژگیهای این لهجه اضافه کردن(ît) به انتهای فعل سوم شخص مفرد و (îtin) به سوم شخص جمع است.مثال:

dizane(م)——–dizanît به معنی: او می داند

dizanin(م)———-dizanîtin به معنی: انها می دانند

(ên) که نشانه جمع در زبان کورمانجی معیار است در این لهجه به (êt) تبدیل می شود.

hevalên me(م)———hevalêt me به معنی: دوستان ما

در منطقه بادینان و حکاری (û) در برخی از واژه ها و مصدر ها و افعال به( î ) تبدیل می شود.

hevalek baş bû (م)———hevalek baş  bî به معنی:دوست خوبی بود

۴- لهجه غربی و شمال غربی: این لهجه در یک نوار از غرب در عفرین نزدیک حلب شروع می شود و به سمت شمال و شمال شرقی سرزمین کردستان از غازی عنتاب, مرعش ,سمسور می گذرد و با عبور از ارزنجان به مناطق سرحد می رسد. در میان لهجه ها بیشترین شباهت را با سرحدی دارد. بسیاری از کورمانجهای دور از سرزمین کردستان با این لهجه سخن می گویند.

البته تفاوت های بعضا اساسی نیز در بین لهجه های این گروه دیده می شود. بطوریکه هر چه از سمت غرب به شمال شرق سرزمین کردستان پیش می رویم این لهجه به سرحدی نزدیک تر می شود.

ویژگی بارز این لهجه تبدیل شدن (b) به (w) در میان مصدر ها و افعال و واژه هایی است که در بین دو حرف بی صدا قرار می گیرد . مانند :

dibêjim (م)———-diwêjim. dewêjim به معنی:می گویم

dibînim  (م)————diwînim. dewînim به معنی: می بینم

hatibûm(م)———————-hatiwûm به معنی:امده بودم

ویژگی دیگر: به جای حروف اضافه (ji. li ,di , bi ) که در کورمانجی معیار (m) و استاندارد استفاده می شود در این لهجه بیشتر از(je ,le ,de ,we ) استفاده می شود. یعنی این حروف با فتحه تلفظ می شوند  و نه مانند کورمانجی معیار با کسره!

ji xwe (م) ———–je  xwe, je xe  به معنی :از خود

di zanim (م)————–de zanim به معنی: می دانم

li   mal(م)———————le mal به معنی:در خانه

bi  hev re(م)————-we hev ra به معنی:به هم

ویژگی دیگر این لهجه دگرگون شدن شکل بعضی از مصدر ها و افعال از شکل استاندارد ان است :

از مصدر توانستن :karîn———————-dikam,dikom , dekam , dekom

در این لهجه مصدر توانستن şiyan   به صورت مرکب صرف می شود:

(şiyan) dişêm ————————–şe dikim , şe dekem

معنای برخی از مصدر ها  و واژ ه هادر این لهجه با انچه در لهجه معیار کاربرد دارد اندکی متفاوت است.

(معنا در کرمانجی خراسان:گرفتن -استاندن)—————— (برداشتن- بلند کردن (م )hilgirtin

( معنا در کرمانجی خراسان:نگه داشتن)————–(اشغال کردن -گرفتن بطور کامل (م)dagirtin

(معنا در کرمانجی خراسان: فرزند. بچه)——————-(فقیر(م) xizan

(معنا در کرمانجی خراسان:نگاه کردن)——————-(فکر کردن -اندیشیدن(م)fikirîn

البته تفاوتهای چشمگیری نیز در درون خود این زیر گروه چه از لحاظ تلفظ و چه از نظر واژ ه ای دیده می شود. مثلا در مرعش  ,حرف(a) تبدیل به (o)   می شود.

ez dizanim (م)——————-ez dezonim

در صورتیکه این حالت در لهجه کورمانجی خراسان دیده نمی شود. و (a)به صورت معیار ان تلفظ می گردد.

در مرعش و عفرین و اورفا شمارش اعداد از ۱۹————۱۱ باتاثیر پذیری از زبان های بیگانه شکل جداگانه ای به خود گرفته است

deh û yêk =11 ,   deh û du =12,  ——— deh û heşt =18 ,  deh û ne =19

در صورتیکه در لهجه کورمانج های خراسان, این اعداد به صورت معیار و استاندارد آن تلفظ می شود. :

yazdeh=11  ,diyanzdeh =12 ,——-hejdeh=18  , nozdeh=19

در میان کردهای خراسان نیز تفاوت لهجه ای مشهود است. بطوریکه لهجه غالب , حروف اضافه( ji, li, di , bi  ) را به صورت (je ,le ,de , we  )همراه با فتحه تلفظ می کنند . ولی کوردهای عشایر و نیز برخی از روستاها (مانند روستای بزرگ باغچق در شمال غربی بجنورد) این حروف را به شکل استاندارد و مطابق با کرمانجی معیار تلفظ می کنند. یعنی به صورت کسره دار (ji , li ,  di ,  wi)

کرمانج های عشایر خراسان و نیز برخی از روستاها (مانند روستای باغچق بجنورد) وام واژه های کمتری از زبان فارسی ,ترکی  را در گفتگوی روزانه به کار می برند. در حالیکه لهجه غالب کرمانج های خراسان مشحون از وام واژ ه های فارسی و ترکی است. مثلا در برخی از مناطق قوچان , کلمه (Dagh) به معنای کوه در زبان ترکی را به جای شکل درست کرمانجی اش (çiya) به کار می برند.

بطور تقریبی می توان گفت: لهجه عشایر کرمانج خراسان و برخی از روستاها (به عنوان نمونه باغچق ) تا اندازه ای نزدیک به سرحدی است. و لهجه اکثر کرمانج های خراسان که غالب است (در رادیو کرمانجی و نیز میان شاعران این منطقه) نزدیک به لهجه کردهای مرعش و البستان است.

در کرمانجی غربی و بطور اخص”کرمانجی خراسانی” به دلیل به ورطه فراموشی سپرده شدن بسیاری از واژ ه های کرمانجی! از وام واژ ه های بیگانه و به ویژه در خراسان، از فارسی استفاده فراوانی شده است. برای ساخت مصدر ها, از این وام واژ ه ها به صورت مرکب استفاده می شود:

زندگی کردن jiyan (م) ———————zindegî kirin

انتخاب کردن helbijartin(م) ————— intixab kirin

 رد شدن.گذشتن derbasbûn(م) ————— red bûn

حرف زدن axiftin(م) ————— gep kirin

زنده باد. زنده باشی herbijî (م) ————— zinde wî

در کردی کورمانجی خراسان دوم شخص جمع بدین صورت صرف می گردد :

em dixwazin (م) ————— em dixwazinî  به معنی:ما می خواهیم

برویمem herin ————— em herinî ————— em henî

واژه (بله) یا (اری) در لهجه کرمانجی خراسانی  ( ê ) می باشد که با شکل استاندارد کرمانجی آن( erê)تفاوت دارد. یعنی به نوعی خلاصه شده است که این موضوع در لهجه مرعشی دیده نمی شود.

ضمیر سوم شخص مفرد در لهجه کرمانج های عشایر و نیز روستای باغچق دو گونه متفاوت مونث و مذکر دارد( wî مذکر) و (wê  مونث) دارد. در حالیکه این ضمیر در لهجه اغلب کرمانج های خراسان فقط به صورت مذکر ان (wî) کاربرد دارد.

wî got ————— او گفت)مذکر)

wê got ————— او گفت)مونث)

زمان آینده در این لهجه  به صورت مضارع اخباری بیان می شود و فقط تغییر لحن است که منظور گوینده را می رساند.مانند:

ez suwe  têm ————— من فردا خواهم امد) کرمانجی خراسانی)

ez ê sube bêm —————  من فردا خواهم امد) شکل معیار کرمانجی)

ez suwe te diwînim/dewînim ————— من تو را فردا خواهم دید) کرمانجی خراسانی)

ez ê sube te binînim ————— من تو را خواهم دید) شکل استاندارد کرمانجی)

شالوده و اسکلت هر زبان دستور زبان آن می باشد. مثلا زبان اردو که تقریبا ۶۰-۷۰% واژگانش را از فارسی وام گرقته است، چون دستور زبان متفاوتی با فارسی دارد کسی اردو را با فارسی یکسان نمی شمارد. لهجه کرمانجی خراسان غیر از مواردی که ذکر گردید و نیز کمبود برخی از واژگان اصیل کرمانجی، تفاوت چندانی با کرمانجی معیار و نوین ندارد. اصولا کرمانجی خراسان از نظر دستوری ۹۸% با کرمانجی استاندارد که زبان نوشتار و مطبوعات است یکسان است. یک کرمانج خراسانی با فرا گرفتن تعدادی واژه خاص که در زبان انها به فراموشی سپرده شده است به راحتی می تواند با یک کرمانج شمال کردستان ارتباط برقرار کرده وبه گفتگو بپردازد. بی شک،رسانه ها و مطبوعات و نیز دلسوزان این زبان می توانند نقش مهمی در این امر ایفا کنند

زبان کوردی کورمانجی خراسان جزو زبان های در معرض نابودی است. در سالیان اخیر, تاریخ دانان و نویسندگان و شاعران بزرگی چون: استاد کلیم الله توحدی، علیرضا سپاهی لاین، اسماعیل حسین پور، یحیی علوی فرد و حسن روشان و… با زحمات بی شائبه خویش گام های استواری در جهت زنده نگاهداشتن فرهنگ و زبان کورمانجی در خراسان بر داشته اند که جای سپاس فراوان دارد. امید است جوانان کرمانج خراسان ادامه دهنده راه این بزرگان باشند.

با تشکر

یوسف شریفی نژاد

yûsif  şerîfînijad

/ 0 نظر / 34 بازدید